Augustowsko-Podlaskie Stowarzyszenie Eko-rolników im. Ludwika Paca i Karola Brzostowskiego


Idź do treści


Próba Oceny Różnorodności Biologicznej Drzew Owocowych Występujących na Terenie, LGD Fundacja Biebrzańska


Sprawozdanie z Podjętych Działań


Autor: mgr inż Andrzej Chilicki


Przygotowano w ramach projektu: Bioróżnorodność Biebrzańska – Chronimy Stare Sady



Problemem ochrony starych sadów przed wyginięciem nasze stowarzyszenie zajmuje się od 2006 roku.


W 2006 roku z własnych środków zakupiliśmy 1000 sztuk siewek antonówki i 500 sztuk gruszy kaukaskiej. Siewki tego typu nie były dostępne na naszym terenie. Zakupiliśmy je w gospodarstwie szkółkarskim w Środzie Wielkopolskie. Dostarczyliśmy je do pięciu szkółek na terenie powiatów augustowskiego, grajewskiego, sejnenskiego, i suwalskiego oraz sokólskiego.


Na terenie działania Fundacji Biebrzańskiej szkółki te położone są w nadleśnictwie Szczebra leśnictwo Kurianki, oraz w miejscowości Sławno w powiecie sokolskim – u Pana Józefa Trojgo.


Tylko na terenie biebrzańskiego LGD było możliwe dalsze rozwinięcie naszego działania w tej ciekawej tematyce. Pozwolił na to nasz projekt „Bioróżnorodność Biebrzańska - Chronimy Stare Sady”.


W związku z jego realizacją nawiązaliśmy kontakt z ogrodem Botanicznym - Centrum Zachowania Różnorodni w Warszawie, oraz z Instytutem Sadownictwa i Kwiaciarstwa – Zakładem Odmianoznawstwa Zasobów Genowych i Genetyki. Nawiązaliśmy również kontakt z Biebrzańskim Parkiem Narodowym, Wigierskim Parkiem Narodowym, Suwalskim Parkiem Krajobrazowym, Szkołą Główną Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie wydział ogrodniczy. Korzystaliśmy również z doświadczeń innych organizacji pozarządowych zajmujących się tą problematyką. Są to między innymi: Towarzystwo Przyjaciół Dolnej Wisły, Klub Przyrodników w Świebodzinie.


We współpracy z pracownikami naukowymi powyższych instytucji wypracowaliśmy metodologię ochrony starych odmian i genotypów drzew owocowych występujących na naszym terenie.


W największym skrócie wygląda to następująco:

1. Inwentaryzacja prowadzona jest systematycznie w możliwie najdłuższym przedziale czasowym, aby zidentyfikować i odtworzyć możliwie najwięcej cennych odmian.
2. W trakcie inwentaryzacji dotrzeć do możliwie największej liczby sadów.
3. W każdym sadzie, który zostanie zakwalifikowany do ocalenia zaprowadzić karty identyfikacyjne, co pozwoli uniknąć pomyłki przy lokalizowaniu cennych drzew, które zostaną zakwalifikowane do pobrania zrazów.
4. Określić nazwy odmian cennych drzew, godnych ocalenia i uprzednio je oznakować w celu uniknięcia pomyłek przy pobieraniu zrazów.
5. Oznakowane drzewa będą służyć w przyszłości jako rezerwuar materiału genetycznego, z których pobierane będą zrazy do szkółek oraz do kolekcji odmian Ogrodu Botanicznego Polskiej Akademii Nauk, jak też do Zasobów Genetycznych Instytutu Sadownictwa i Kwiaciarstwa w Skierniewicach.
6. Po dokładnym określeniu odmian i ich przydatności do odtworzenia, oznakowaniu drzew w porozumieniu z ich właścicielami, udostępnić pobieranie zrazów zainteresowanym szkółkarzom i instytucjom zajmującym się tą problematyką, jak tez innym zainteresowanym.
7. Szkółkarze odtworzą odmiany i genotypy poprzez przeszczepienie zrazów bądź okulizację na odpowiednich podkładkach i udostępnią sadzonki odtworzonych odmian wszystkim zainteresowanym.
8. Wyselekcjonowane odmiany z drzew szczególnie cennych przekazać do kolekcji odmian PAN, jak też zasobów genowych ISiK w Skierniewicach.
9. Wskazane jest utworzenie regionalnej kolekcji odmian i genotypów drzew owocowych na terenie biebrzańskiego LGD w gospodarstwach rolnych. Służyć ona będzie również do celów naukowych, jak też edukacyjnych. Kolekcja pozwoli zachować zasoby genowe dla przyszłych pokoleń.


W celu wstępnej realizacji wymienionych założeń podjęliśmy następujące przedsięwzięcia:

1) Opracowaliśmy i wydaliśmy ulotkę, „Bioróżnorodność Biebrzańska - Chronimy Stare Sady”.



2) We współpracy z samorządami miast i gmin przeprowadziliśmy akcję informacyjną na terenie wszystkich gmin będących w zasięgu działania LGD – FB. W celu poinformowania wszystkich mieszkańców z terenu zasięgu naszego projektu wysłaliśmy do wszystkich sołtysów (około 400) zestaw informacyjny (w załączeniu) składający się z Ulotki oraz:

  • Informacji o planowanych w ramach PROW na lata 2007 – 2013 dopłatach do sadów tradycyjnych.
  • Formularz na którym rolnicy mogą zgłosić posiadane stare sady i drzewka. - Lista, na której rolnicy mogą zamawiać odtworzone odmiany starych drzew do posadzenia w swoich sadach.

3) Prosiliśmy wójtów i burmistrzów o prezentację naszego projektu na sesjach rad gmin.
4) Uczestniczyliśmy w dwóch sesjach Rady Gminy Sztabin i Dąbrowa Białostocka i prezentowaliśmy nasz projekt.
5) W dniu 11 września 2007 r. w Gazecie Współczesnej ukazał się artykuł "Smak i Zapach Antonówki”, w którym zaprezentowano nasz projekt.
6) Zwrotne informacje wynikające z naszej akcji informacyjnej nie są imponujące. Około 90 rolników odpowiedziało wykorzystując nasze formularze dotyczące zarówno posiadanych przez rolników drzew szczególnie cennych, jak tez zamówień na drzewka z naszych - odtworzonych starych odmian - z naszych szkółek. Należy nadmienić, że najwięcej zwrotnych informacji otrzymaliśmy z Gminy Dąbrowa Białostocka. Zamówień na odtworzone sadzonki starych odmian jest mało. W przyszłości będziemy wracali do promocji naszego projektu.
7) W celu znalezienia i wstępnej lustracji starych sadów przeprowadziliśmy lustrację terenową. W jej wyniku wstępnie zinwentaryzowaliśmy 326 sadów, na terenie 96 sołectw w 13 gminach.
8) Sadów ze starymi odmianami na terenie działania biebrzańskiego LGD występuje dużo więcej. W wielu przypadkach zapewne są to odmiany i genotypy godne ocalenia.
9) Dla każdego sadu godnego uwagi założyliśmy roboczą kartę inwentaryzacyjna. Obecnie mamy 326 takich kart.




Lustracja dokonana została w okresie jesiennym. Rok 2007 w całej Polsce nie był rokiem sprzyjającym dla owocowania drzew owocowych. Wiosenne przymrozki spowodowały wymarznięcie kwiatów, bądź zawiązek owoców w wielu sadach. Duża ilość sadów bądź poszczególnych drzew nie owocowała.

Przy wstępnej ocenie - w wypadku braku owoców, wpisywaliśmy nazwy odmian, które rolnik znał.



Karta inwentaryzacyjna zawiera następujące informacje:

- Imię nazwisko właściciela sadu
- adres zamieszkania - kontakt telefoniczny.
- roboczą mapkę sytuacyjna z zaznaczeniem położenia rzędów drzewek jak tez wstępnej oceny odmiany.
- ocenę wieku sadu.
- w przypadku, gdy było to możliwe jak też spotykając ciekawe odmiany i genotypy pobieraliśmy próbę owoców
- co zaznaczaliśmy na mapce, jak również na zbiorczym zestawianiu, z zaznaczeniem numeru próby.


10) Pobrano 128 prób owoców.
11) Próby zostały specjalnie oznakowane, aby było odniesienie do konkretnego właściciela, sadu i konkretnego drzewka. Przykładów zestawienie nie pokazujemy ze względu na ochronę danych osobowych.
12) W trakcie opracowywania materiałów, wykonaliśmy zbiorcze zestawienie w rozbiciu na miejscowości i gminy, jak również zestawienie ilościowe z całego terenu biebrzańskiego LGD.

Zbiorcze zestawianie z lustracji sadów na terenie Fundacji Biebrzańskiej


Lp.

Gmina

Ilość sołectw

Ilość sadów

Sady godne ocalenia

1.

Augustów

7

26

14

2.

Dabrowa Białostocka

11

30

7

3.

Goniądz

9

37

12

4.

Janów

8

28

16

5.

Jaświły

4

23

8

6.

Korycin

9

18

14

7.

Lipsk

9

16

6

8.

Mońki

4

15

12

9.

Nowinka

7

29

15

10.

Nowy Dwór

4

25

13

11.

Suchowola

8

26

14

12.

Sztabin

7

22

21

13.

Trzcianne

9

31

12

Razem

96

326

164


13) Wszystkie pobrane próbki owoców zostały zawiezione do Instytutu Sadownictwa i Kwiaciarstwa w Skierniewicach, Zakładu Odmianoznawstwa, Zasobów Genowych i Genetyki.

14) W ramach współpracy naszego stowarzyszenia z w/w instytutem, pracownicy naukowi dokonali oceny różnorodność i drzew owocowych na Podlasiu - w części dotyczącej naszego projektu.

15) Delegacja naszego stowarzyszenia została zaproszona przez w/w instytut na Ogólnopolska Konferencje Sadowniczą na temat: "Odmiany i Podkładki Roślin Sadowniczych do upraw ekologicznych". W konferencji wzięli udział: Andrzej Chilicki i Ryszard Borkowski leśniczy z nadleśnictwa Szczebra - prowadzący szkółkę drzewek owocowych. W konferencji uczestniczyło 200 osób z całej Polski. Nasz projekt spotkał się z dużym zainteresowaniem uczestniczących w konferencji naukowców i sadowników.

16) Według naszego rozpoznania, jak również oceny odmian przeprowadzonych przez Instytut Sadownictwa i Kwiaciarstwa w Skierniewicach, na naszym terenie w starych sadach istnieje duża ilość drzew i odmian godnych ocalenia. Takie bogactwo różnorodności biologicznej powinno być objęte szczególna troska. Należy zrobić wszystko, aby tą różnorodność zachować dla przyszłych pokoleń.

17) Przyjęta metodologia wydaje się być słuszna. Zebrane dotychczas doświadczenia, jak również wstępna lustracja starych sadów połączona z próba identyfikacji odmian i genotypów stanowi poważną udokumentowaną bazę danych do bardziej szczegółowych prac.

18) Wstępnie oceniając sady, wytypowaliśmy te które według nas są godne ocalenia. Zbiorcze zestawienie, według gmin przedstawiono w tabeli. Biorąc pod uwagę wiek drzew, kondycję sadów i występowanie odmian, wytypowaliśmy 164 sady godne ocalenia. W najbliższej przyszłości należy wrócić do prac na rzecz ich rewitalizacji, poprzez uszczegółowienie inwentaryzacji oraz zabezpieczenie możliwości pobierania zrazów. W większości przypadków sady maja powyżej 50 lat, - około 60%. Występuje też sporo sadów w wieku 60 - 80 lat, - około 30%. Sadów w wieku powyżej 80 lat, pozostało niewiele, bo do 10% z całości sadów. Kondycja tej ostatniej grupy nie jest już dobra, ale należy nadmienić, że te sady są właśnie szczególnie cenne. Istnieje obawa, że cześć z tej grupy, w najbliższym czasie ulegnie zniszczeniu.

19) Na terenie naszych badań, dominującymi odmianami jabłoni są: Antonówka Papierówka, Kronselska, Oliwka, Kosztela, Boiken, Kronselska, Malinowa Oberlandzka, Grochówka i Glogierówka. Instytut Sadownictwa i Kwiaciarstwa w Skierniewicach we wstępnej ocenie mówi o występowaniu około 40 odmian.

20) Szkółka położona u Pana Józefa Trojgo w miejscowości Sławno, sprzedała jesienią 2007 roku ponad 1 tysiąc sztuk drzewek starych odmian: Kronselska, Malinowa Oberlandzka, Szara Reneta, Antonówka Papierówka i Żeleźniak.


Specyfika i złożoność podjętych prac nie pozwala na to, aby w okresie realizacji projektu (do marca 2008) zakończyć w pełni wszystkie elementy działań. Z roku na rok starych drzew ubywa, wkrótce może ich nie być wcale. Aby uzyskać zakładany cel - ratowanie starych odmian i genotypów, kontynuowanie w następnych latach podjętych działań jest konieczne. Zaniechanie podjętych prac będzie dużą stratą zarówno dla rolników i konsumentów, jak też różnorodności biologicznej naszych terenów.




Skierniewice, 2008.02.20


Ocena różnorodności drzew owocowych na Podlasiu na podstawie próbek owoców dostarczonych przez Andrzeja Chilickiego,
AUGUSTOWSKO-PODLASKIE STOWARZYSZENIE EKO-ROLNIKÓW


Ze 130 próbek owoców jabłoni zebranych na Podlasiu zidentyfikowano około 70% próbek. Zakładając, że zbiór był reprezentatywny, można stwierdzić, ze w regionie tym w starych sadach przydomowych uprawianych jest około 40 odmian (w przekazanych próbkach odmiany się powtarzały). Jabłonie najczęściej występujące to: Boiken, Kronselska, Malinowa Oberlandzka, Grochówka, Glogierówka i Kosztela, a nieco rzadziej – Antonówka Zwykła, Beforest, Jonathan, Starkrimson i Wealthy. Pojedynczo reprezentowane były odmiany rzadko spotykane, takie jak: Kalwila Adslenberga, Grafsztynek Inflancki, Jakub Lebel, Luiken, Reneta Baumana, Reneta Kanadyjska, Signe Tilish, Sztetyna Czerwona i Żeleźniak.


Ponieważ blisko 20 odmian o ciekawych owocach nie udało się zidentyfikować bądź identyfikacji ich – ze względu na nietypowe owoce – nie można uznać za pewną, dla pełnej oceny różnorodności drzew owocowych na Podlasiu próbki owoców należy pobrać jeszcze raz w roku 2008. Za ponownym pobraniem próbek przemawia również fakt jedynie jednorazowego zebrania owoców (nie oceniano w związku z tym jabłek wczesnych odmian) oraz zebrania ich w roku owocowania tylko części drzew.


mgr Grzegorz Hodun
Instytut Sadownictwa i Kwiaciarstwa w Skierniewicach



Projekt zrealizowano w ramach Pilotażowego Programu Leader+ Sektorowy Program Operacyjny restrukturyzacja i modernizacja sektora żywnościowego oraz rozwój obszarów wiejskich 2004 - 2006 Realizowanego we współpracy MRiRW, FAPA i Fundacji Biebrzańskiej.


Powrót do treści | Wróć do menu głównego